Chợ phiên biên giới

(Đại lộ)- Từ bốn giờ sáng những bước chân đã rậm rịch, những tiếng còi xe đã hối hả dồn về khu trung tâm thị trấn Tam Sơn. Hôm nay là chủ nhật, một ngày chợ, một ngày hẹn hò, một ngày đợi chờ cho những đợi chờ của trai tài, gái sắc ở một huyện vùng biên giới này.

(Đại lộ)- Từ bốn giờ sáng, những bước chân đã rậm rịch, những tiếng còi xe đã hối hả dồn về khu trung tâm thị trấn Tam Sơn. Hôm nay là chủ nhật, một ngày chợ, một ngày hẹn hò, một ngày đợi chờ cho những đợi chờ của trai tài, gái sắc ở một huyện vùng biên giới này. Nơi ấy không chỉ có bán mua, cũng không chỉ có trao đổi hàng hóa, nông lâm sản mà nơi ấy còn có "cái nghĩa, cái tình" đến tìm nhau. Nơi ấy còn có những bát rượu nồng nồng hòa vào tiếng khèn bên góc chợ…


Mỗi người xuống chợ mang theo một sản phẩm của vùng quê, người từ Quyết Tiến lên, người từ Ðông Hà, Lùng Tám xuống, họ cũng từ Nghĩa Thuận, Tùng Vài về. Những can rượu Thanh Vân thơm lừng mùi ngô mới xếp thành hàng chờ đợi, chờ đợi cái say của tình bạn lâu ngày gặp lại. Già có, trẻ có, mà nhừng nhừng, nhỡ nhỡ cũng có. Thôi thì đủ cả các dân tộc, đủ thứ tiếng nói tiếng cười, đủ sắc màu được mang ra khoe vào buổi chợ.

Em gái H.Mông xúng xính trong cái váy lanh mới dệt xong đêm trước, chưa kịp làm cái cạp màu xanh, cái áo chưa mua được hàng khuy ngang lạm bạc. Em gái Bố Y với cái khăn đen cao vút trên đầu, cái áo nóng đôi chống rét, để cổ áo trắng lấp ló trên cái màu đen truyền thống mà mang theo đôi mắt tình duyên, mang theo cái túi trầu đỏ môi, đen răng về chợ. Những chàng trai Tày, Dao… chưa hề vào chợ mà bước chân đã liêu xiêu, mang cái say trên đường, chú "gà cắp nách" cứ thò cái cổ dài ngoẵng ra phía sau lưng. Rồi chú gà khoái chí gân cổ lên "ò ó o" báo giờ buổi sáng, như chưa hề được ông chủ mang xuống chợ bao giờ.

Hôm qua Nguyễn Xuân Thịnh, một giáo viên đang dạy học ở huyện Quản Bạ này bảo tôi: "Anh xuống chợ phải đi sớm một chút, chợ thị trấn cũng nằm trong loạt chợ "luân chuyển" mà. Nói là chợ luân chuyển là vì từ ngày cơ chế thị trường "bung ra", rồi tỉnh Hà Giang "rầm rộ" xây dựng chợ đầu mối, chợ trung tâm xã bên những chợ truyền thống. Vậy là mới sinh ra cái kiểu "họp chợ luân phiên" để cho người bán, người mua đi được nhiều chợ từ đầu tuần, đến cuối tuần. 

Cũng may, những chợ truyền thống thường được giữ lại cái ngày "họp chợ nguyên bản" của nó. Sau đó là sự kế tiếp để cho những nhà "buôn vàng, bán ngãi" sau buổi sáng nay bán mua ở chợ này và khi chiều vãn chợ, lại có thể thồ hàng sang chợ khác, chờ đến sáng hôm sau. Bảo anh xuống chợ sớm là bởi bây giờ cơ chế thị trường, mỗi người, mỗi nhà làm một kiểu, anh ra các đầu đường hướng về chợ, mua bán còn "rôm rả" hơn nhiều. Thôi thì chẳng có việc gì làm, ngày chợ phiên kiếm dăm bảy trăm nghìn bằng cách "chặn đường" mua gom hàng hóa, rồi tám chín giờ, "thốc tháo" mang hàng vào chợ bán kiếm lời. 

Ngừng lại một lúc như để suy ngẫm điều gì đó cho "thấu tình, đạt lý", anh lại tiếp tục kể: "Cũng không ít gia đình cả hai vợ chồng với đứa con cùng vào "cuộc mưu sinh", họ hành nghề có bài bản anh ạ. Cô vợ phi xe lên một đoạn đường nào đấy, cách chợ chừng vài ba cây số mà mua hàng. Thôi thì trăm thứ "bà rằn", từ nắm rau bí, xỏng khoai sọ, con gà, con vịt, chú lợn choai choai, đàn chó con… Gặp bất cứ thứ hàng gì, từ nông sản, lâm sản… mà nghe ra có thể bán được, khi giá cả có "hời" là mua tuốt tuồn tuột. Cứ mua được hàng gì, lại được cô con gái hay cậu con trai chằng lên xe lai về cho ông bố đã chờ sẵn ở chợ. Bà vợ cũng không quên ghé vào tai cậu con trai hay cô con gái làm công tác "lưu thông, vận chuyển hàng hóa" ấy: "Này, nhớ bảo bố, con lợn này phải triệu hai, con gà này phải hai trăm bảy, đàn chó con, mỗi con không dưới ba trăm, cân chè này trăm mốt... đấy nhé".

Ðúng là tuyệt chiêu, trăm nẻo đường "khôn", trăm cách "thương mại thời mở cửa" làm nên sự sôi động của cả một vùng quê. Món "hàng hóa" qua tay những "nhà thầu" ít nhất nó cũng đội giá lên gần "kịch trần", trên dưới ba mươi phần trăm "lãi suất" chứ chả chơi. Thật là…

Vừa nghĩ vừa cười, tôi xách máy ảnh bắt đầu rời nhà nghỉ Tam Sơn, nơi có cột "Ki lô mét không" xuống phố. Ðúng là "trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một sờ", cứ phải "bắt tận tay, day tận trán" mới hiểu một "thị trường phố", "thị trường chợ" bây giờ quanh năm đã vào mùa. 

Ở những huyện khác của tỉnh Hà Giang này, như Yên Minh, Bắc Mê, Hoàng Su Phì, Bắc Quang hay thành phố Hà Giang… thì bây giờ mới đang giữa thu. Nhưng ở Quản Bạ, Ðồng Văn, Mèo Vạc thì đã thuộc vào diện "đại hàn". Cái lạnh như bó lấy tay, lấy chân, như phả sương đêm vào da cổ, da mặt, để cho cái câu: "Bà khen con bà tốt, đến tháng mười, tháng một bà biết con bà".

Nhưng cái rét đại hàn ở trên bốn huyện vùng cao phía Bắc tỉnh Hà Giang lại khác. Nó chẳng hanh heo như những vùng khác trong tỉnh, nó cũng không khô như "ngô rang" mà lại ẩm như "đậu phụ". Ðể mùa đông về, môi thiếu nữ vùng sơn cước, má con gái Quản Bạ cứ đỏ như son, không sần da cáy, không nứt nẻ gót chân như ở vùng xuôi, làm cho câu "thần chú gia truyền" của tôi không còn hữu dụng.

Dọc theo hai bên đường phố, ngay cổng Huyện ủy, Ủy ban huyện là những hàng lâm sản "độc", mà lại là dược liệu, quà biếu "không" của rừng, rồi cũng thành "sản vật" của một vùng núi" mát như Ðà Lạt, sương dạt như Sa Pa" này. Ðó là những hàng bán rễ Ba Kích, Giảo Cổ Lam đã phơi khô đóng vào hai loại túi ni lông, một loại năm lạng, một loại một cân và đôi khi cũng "chiều" lòng "thượng đế", bán "dúm" vài ba lạng. 

Chị bán hàng, quê ở thành phố Hà Giang, lên sống cùng con, giới thiệu hàng không kém gì một nhân viên chuyên nghiệp, thật bài bản: "Hàng của em không mốc, không sâu, không phải đồ Tầu. Rễ Ba Kích cứ trong như thạch, phân đốt rõ ràng, được rửa sạch, phơi khô, ngâm rượu uống vào cứ gọi là "lên đơ, xuống nhũng" anh ạ. Còn Giảo Cổ Lam cứ gọi là ngon từng "xăng ti mét", mát gan, bổ thận, rửa họng, long đờm, tăng minh mẫn, tăng men tiêu hóa. Loại này bảy lá, đắng tựa mật công, vợ uống thay chồng, chồng uống thay vợ…".

Ðúng là phố thời mở cửa, tư duy mới, rất mới trong nền kinh tế thị trường, thời đổi mới nền kinh tế đất nước có khác. Có thế chứ, có thế mới là… đổi mới chứ, đổi mới ngay từ trong tư duy người bán, người mua.

Gửi luôn hàng ở quán, tôi đi theo con đường vào cổng Huyện ủy huyện Quản Bạ rồi rẽ xuống chợ. Quản Bạ có mười hai xã. Ðời làm báo tỉnh đã đưa tôi đến với đủ các xã trong huyện, có xã đến hàng chục lượt mà lần nào cũng hết lạ rồi lại quen. 

Trong đó có những xã dù có đi đâu, về đâu cũng chẳng bao giờ quên được. Như Bát Ðại Sơn nằm lọt thỏn trên đỉnh tám quả núi to, một cái tên làm cho ta nhớ, nhớ mãi không thôi. Ở nơi ấy có loài thông đỏ được ghi trong sách đỏ Việt Nam. Rồi Nghĩa Thuận, một xã có cửa khẩu tiểu ngạch thông thương với nước bạn Trung Quốc, có phiên chợ đường biên, bà con hai nước cùng mua, cùng bán. Rồi Tùng Vài có những rừng chè, rừng thảo quả làm đổi đời người nông dân bao năm qua. Xã Thanh Vân lại có loại rượu "bi ô xít" nổi tiếng cả nước, say suốt đường đi đến đường về. Một loại rượu men lá của đồng bào dân tộc H.Mông, uống vào cứ nhẹ như bông, thế mà như có người dắt ta bay lên cưỡi mây, cưỡi gió, cùng "Tề thiên đại thánh" để vượt mấy cổng trời. Có xã Lùng Tám nổi như cồn bởi cái nghề dệt thổ cẩm, sản phẩm đã có mặt ở nhiều thành phố lớn như Hà Nội, Sài Gòn. Ðêm đêm nằm nghe tiếng khèn H.Mông của những nghệ nhân ngay trên đỉnh núi, đỉnh trời Tả Ván, Cao Mã Pờ… thế mà lần nào lên đây tôi cũng lạ…

Quản Bạ có phía Tây Bắc giáp tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, phía nam là huyện Vị Xuyên, phía Ðông Bắc là huyện Yên Minh. 

Trên diện tích gần một phần tư Công viên địa chất toàn cầu này có mười bốn dân tộc anh em cùng chung sống, tạo ra sự đa dạng trong sắc thái văn hóa nơi đây. Cao nguyên đá gồm bốn huyện Yên Minh, Ðồng Văn, Mèo Vạc và Quản Bạ đã được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu vào đầu tháng 12 năm 2010. Quản Bạ cũng được đánh giá là địa phương bảo tồn di sản khá nhất, các khu rừng tự nhiên, núi đá trên khu vực biên giới. Một vùng rừng được quần thể voọc mũi hếch, một loài linh chưởng chọn làm nơi sinh sống. Ðó cũng là loài linh chưởng quí hiếm có tên trong sách đỏ thế giới…

Quản Bạ đã có cả một hệ thống các nhà nghỉ, làng văn hóa du lịch. Huyện đang thúc đẩy việc khôi phục các làng nghề truyền thống, như làng dệt thổ cẩm Lùng Tám, làng rượu ngô men lá Thanh Vân… Không những thế, những cảnh đẹp thiên nhiên như Núi Ðôi, hang Khố Mỉ và những tộc người nơi đây đã làm nên sức thu hút, hấp dẫn du khách du lịch trong và ngoài nước về với Cao nguyên đá. Ðó là điều kiện cho Quản Bạ đưa ngành "công nghiệp không khói" vào cộng đồng trong mục tiêu, định hướng phát triển kinh tế. Bên kia, bên cái cầu chợ dài nhất mãi gần cuối chợ Tam Sơn là dãy hàng thịt, hàng cá, hàng rau, củ, quả… Tất cả giá cả cũng chẳng khác gì chợ tỉnh Hà Giang hay trên chợ tận cùng Ðồng Văn, Mèo Vạc. May chăng chỉ có khác là thịt lợn đen, phản thịt nào cũng có những rẻ xương sườn dài tới bảy tám mươi phân, thăn thịt nạc săn lại như sợi lanh em se để thành khăn, thành váy. Nghe nói có những con lợn được nuôi tới hai ba năm, ở những thôn bản cách chợ hàng trăm ki lô mét. Những sản phẩm "nhà nông, nhà lâm" bây giờ cũng chẳng còn hiếm thấy ở một phiên chợ vùng cao. 

Cứ chen để được tìm về nơi tiếng khèn, cái tiếng khèn thẳm sâu vào cõi đá bên chảo Thắng cố ngầy ngậy thơm thơm đôi bạn già, một nam, một nữ cứ lồng tay vào nhau. Cái thìa gỗ còn nóng hôi hổi bén duyên, ngụm rượu ngô nồng cháy. Có lẽ họ đang ôn lại cái thời: "Trời chỉ có sao sớm sao chiều, núi chỉ có hai người..." mà lắc lư theo tiếng khèn tìm bạn hay gọi bạn… 

Một lần đi chợ trên vùng biên giới thời mở cửa mới thấy hết cái tinh túy trong cách "chuyển mình", cách "vận hành" nền kinh tế mới ở một vùng quê núi. Chuyển những sản phẩm từ tự cung, tự cấp sang hàng hóa, sang những mô hình đa thu nhập. Ðiệu nhảy, tiếng khèn, bát rượu, bát thắng cố nơi góc chợ tuy cũng không còn nguyên bản, nhưng vẫn giữ được cốt lõi của truyền thống. 

Cái duyên chợ, nỗi niềm chợ, mua bán chợ.... Ấn tượng và ấm lòng, khi phiên chợ đường biên đã nói lên đủ những điều cần nói.

Nguyễn Quang

Ý kiến của bạn

   Mã xác nhận  

  •   
  •  

Tin khác

Thông tin doanh nghiệp